कचऱ्यापासून संपत्ती, जागतिक तणाव आणि भारताचा शाश्वत विकासमार्ग सासवड प्रतिनिधी:बापू मुळीक मुख्य संपादक पुरंदर प्राईम न्यूज: आजचा काळ हा वेगवान बदलांचा आहे. विज्ञान-तंत्रज्ञान, जागतिक राजकारण, अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक वास्तव या सर्वांचा एकमेकांवर खोल परिणाम होत आहे. एका बाजूला भारतात मोठ मोठ्या महानगरांमध्ये आणि आता तर गाव पातळीवरही कचऱ्याचे प्रचंड वाढते प्रमाण ही गंभीर समस्या बनली आहे, तर दुसऱ्या बाजूला इराण–इस्रायल–अमेरिका तणावासारखे आंतरराष्ट्रीय संघर्ष जागतिक अर्थव्यवस्थेला हादरे देत आहेत. आज आपण खूप मोठ्या ऊर्जा संकटाचा सामना करत आहोत.या सर्व पार्श्वभूमीवर भारताने कोणता विकासमार्ग स्वीकारावा, हा अत्यंत महत्त्वाचा प्रश्न आहे. या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना आपल्याला “कचरा ते संपत्ती”, “शांतता व सहअस्तित्व” आणि “शाश्वत विकास” या तीन मुख्य स्तंभांकडे पाहावे लागेल.प्रथम कचरा व्यवस्थापनाच्या प्रश्नाकडे पाहूया. भारतातील बहुतांश शहरांमध्ये तसेच गाव पातळीवर कचरा व्यवस्थापन ही अजूनही डोकेदुखी ठरलेली आहे. दररोज निर्माण होणारा हजारो टन कचरा डंपिंग ग्राउंडवर टाकला जातो. या प्रक्रियेमुळे हवा, पाणी आणि मातीचे प्रदूषण वाढते, तसेच आरोग्याच्या अनेक समस्या निर्माण होतात. परंतु हा कचरा योग्य पद्धतीने व्यवस्थापित केला, तर तो एक मोठे आर्थिक आणि पर्यावरणीय साधन ठरू शकतो.कचऱ्याचे दोन मुख्य प्रकार आहेत—ओला (जैविक) आणि सुका (अजैविक). ओल्या कचऱ्यापासून बायोगॅस आणि सेंद्रिय खत तयार करता येते, तर सुक्या कचऱ्याचे पुनर्वापर करून नवीन उत्पादने तयार करता येतात. मात्र, प्रत्यक्षात कचरा वेगळा केला जात नाही, ही सर्वात मोठी समस्या आहे. घराघरातून कचरा वेगळा न केल्यास कोणतीही प्रक्रिया यशस्वी होऊ शकत नाही. त्यामुळे 'कचऱ्याचे वर्गीकरण' ही संकल्पना अत्यंत महत्त्वाची ठरते.घरगुती पातळीवर कंपोस्टिंग आणि लहान बायोगॅस प्लांट्स यांचा वापर करून आपण मोठा बदल घडवू शकतो. सोसायटी स्तरावर सामूहिक बायोगॅस युनिट्स उभारून स्वयंपाकासाठी गॅस तयार करता येतो. वॉर्ड आणि नगरपालिका स्तरावर विकेंद्रीकृत कचरा व्यवस्थापन प्रणाली उभारल्यास मोठ्या डंपिंग ग्राउंडची गरज कमी होते. स्वच्छ भारत अभियान सारख्या उपक्रमांना यामुळे प्रत्यक्ष बळ मिळू शकते.तथापि, या प्रक्रियेत काही अडचणीही आहेत. लोकांमध्ये जागरूकतेचा अभाव, तांत्रिक कौशल्याची कमतरता, जागेची मर्यादा, आर्थिक अडचणी आणि काही ठिकाणी प्रशासनातील दुर्लक्ष ही प्रमुख कारणे आहेत. परंतु या अडचणी अडथळे नसून सुधारण्याच्या संधी आहेत. योग्य नियोजन, प्रशिक्षण आणि नागरिकांचा सहभाग यामुळे या समस्या सहज दूर होऊ शकतात.आता जागतिक तणावाच्या मुद्द्याकडे वळूया. इराण–इस्रायल–अमेरिका यांच्यातील संघर्ष हा केवळ प्रादेशिक प्रश्न नसून त्याचे परिणाम संपूर्ण जगावर होतात. या तणावामागे धार्मिक मतभेद, अण्वस्त्र कार्यक्रम, आणि मध्यपूर्वेतील वर्चस्वाची स्पर्धा ही प्रमुख कारणे आहेत. या संघर्षामुळे तेलाच्या किमती वाढतात, व्यापारावर परिणाम होतो आणि सामान्य नागरिकांचे जीवन कठीण बनते.इतिहासात धार्मिक आणि सामाजिक संघर्ष अनेक वेळा झाले आहेत. मात्र, आजच्या काळात कोणत्याही एका धर्माला दोष देणे योग्य नाही. प्रत्येक देशाची परिस्थिती वेगळी असते. शांतता, संवाद आणि परस्पर आदर हेच दीर्घकालीन उपाय आहेत. भारतासारख्या विविधतेने नटलेल्या देशाने या बाबतीत संतुलित आणि सहिष्णू भूमिका घेणे आवश्यक आहे.भारताची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे त्याचे संविधान आणि लोकशाही व्यवस्था. भारत हा जगातील सर्वात मोठा लोकशाही देश असून येथे सर्व धर्मांना समान अधिकार दिले आहेत. विविध भाषा, संस्कृती आणि परंपरा असलेल्या या देशात एकता टिकवणे हेच खरे आव्हान आहे. यासाठी संविधानावर विश्वास ठेवणे, शिक्षणाचा प्रसार करणे आणि सामाजिक सलोखा राखणे आवश्यक आहे.भारताच्या विकासमार्गाबद्दल विचार करताना इतर देशांकडून शिकण्याची गरज आहे. उदाहरणार्थ, चीनने गेल्या काही दशकांत प्रचंड वेगाने प्रगती केली आहे. ऊर्जा व्यवस्थापन, सार्वजनिक वाहतूक, आणि पायाभूत सुविधा या क्षेत्रात त्यांनी मोठी गुंतवणूक केली आहे. सौरऊर्जा, इलेक्ट्रिक वाहने आणि मेट्रो नेटवर्क यामुळे त्यांनी तेलावरील अवलंबित्व कमी केले आहे. खाजगी वाहनांवर जास्त कर लावून सार्वजनिक वाहतुकीला प्रोत्साहन देणे ही त्यांची महत्त्वाची रणनीती आहे.शिक्षणाच्या क्षेत्रातही चीन आणि सिंगापूरने प्रभावी पद्धती अवलंबल्या आहेत. मातृभाषेत शिक्षण, तंत्रज्ञानावर आधारित अभ्यासक्रम, आणि कौशल्य विकास यावर त्यांनी भर दिला आहे. विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी क्रीडा आणि कलांना देखील प्रोत्साहन दिले जाते. भारतानेही या बाबतीत सुधारणा करण्याची गरज आहे.परिवहन क्षेत्रात रस्ते, रेल्वे आणि मेट्रो नेटवर्कचा विस्तार केल्यास आर्थिक विकासाला गती मिळू शकते. ग्रामीण भागात कनेक्टिव्हिटी वाढवल्यास शहरांवरील ताण कमी होईल. वीज क्षेत्रात २४x७ पुरवठा आणि नवीकरणीय उर्जेचा वापर वाढवणे अत्यंत आवश्यक आहे. पावसाच्या पाण्याचे व्यवस्थापन आणि जलसंधारण, शाश्वत कृषी व्यवस्थापन , वृक्षारोपण यावर भर दिल्यास ऊर्जा निर्मितीला आणि आपल्या लोकसंख्याला पुरेल अशा अन्न, वस्त्र, निवारा,रोजगार , शिक्षण आरोग्य यास चालना मिळू शकते.आजच्या डिजिटल युगात माहिती ही शक्ती आहे, पण त्याचवेळी ती धोकादायकही ठरू शकते. सोशल मीडियावर अनेकदा अपूर्ण किंवा चुकीची माहिती पसरवली जाते, ज्यामुळे समाजात गैरसमज आणि तणाव वाढतो. त्यामुळे प्रत्येक नागरिकाने माहितीची पडताळणी करणे, द्वेषपूर्ण संदेश टाळणे आणि सकारात्मक संवाद वाढवणे आवश्यक आहे.कचरा व्यवस्थापन, जागतिक तणाव आणि विकास या तीनही मुद्द्यांचा विचार केला, तर एक गोष्ट स्पष्ट होते—समस्या कितीही मोठी असली तरी त्यावर उपाय शक्य आहे. त्यासाठी आवश्यक आहे ती योग्य दृष्टी, सामूहिक प्रयत्न आणि जबाबदारीची भावना. कचऱ्याचे रूपांतर संपत्तीत करणे, समाजात एकता राखणे आणि विकासाला प्राधान्य देणे—या तीन गोष्टी भारताला पुढे नेऊ शकतात.शेवटी, भारताचा विकास हा केवळ सरकारवर अवलंबून नाही, तर प्रत्येक नागरिकाच्या सहभागावर अवलंबून आहे. जर आपण कचरा वेगळा केला, पर्यावरणाची काळजी घेतली, सामाजिक सलोखा राखला आणि सकारात्मक विचार केला, तर भारत केवळ शक्तिशाली राष्ट्रच नव्हे तर जगासाठी आदर्श ठरू शकतो. शाश्वत विकास, शांतता आणि सहअस्तित्व या मूल्यांवर आधारित भारताचा विकासमार्गच उज्ज्वल भविष्याची हमी देऊ शकतो.— डॉ. ललिता भगत